De high definition camera van SkinTwin, een bedrijf dat zich heeft gespecialiseerd in het opsporen en voorkomen van huidkanker, heeft elke oneffenheid op mijn huid genadeloos vastgelegd. Mooi is anders. Mijn gezicht en bovenlichaam vormen een soort kraterlandschap doorspekt met talloze sproeten, moedervlekken, bobbeltjes, adertjes en andere zonschade.

Die zonschade is wat dermatoloog Ewoud Baerveldt aanwijst als we samen de beelden bekijken van de Fotofinder. Dat is het geavanceerde apparaat dat zijn bedrijf inzet in de strijd tegen huidkanker. Wijzend op de rode vlekjes op en rond mijn neus, mijn wangen en mijn oren: "Dat komt allemaal door de zon."

Gelukkig ziet hij op mijn lijf geen verontrustende ontwikkelingen. "Het beeld past bij iemand van jouw generatie. Niemand smeerde zich vroeger in en dat vertaalt zich nu in veel zonschade. Je hoeft je geen zorgen te maken. Maar je moet er wel rekening mee houden dat jij met jouw huidtype op enige moment in je leven huidkanker krijgt." Fijne boodschap.

Werknemers met hoog risico langdurig volgen

Baerveldt richtte 4 jaar geleden SkinTwin ('Huidtweeling') op om werknemers met een verhoogd risico op huidkanker langdurig te kunnen volgen. Het bedrijf maakt met behulp van geavanceerde beeldvormingstechnologie namelijk een digitale 'tweeling' van hun huid. Vergelijking van die beelden over een langere periode maakt veranderingen in de huid zichtbaar. Inmiddels werken zo'n 75 bedrijven met het systeem en heeft SkinTwin ongeveer 1.500 werknemers onder controle. Onder de klanten bevinden zich grote namen uit de bouw- en maritieme sector, waaronder Boskalis, BAM en Vopak.

Volgens Baerveldt ligt het risico op ontwikkeling van huidkanker voor buitenwerkers vooral in de langdurige, chronische blootstelling aan ultraviolet licht. "Bouwvakkers lopen per definitie risico, omdat ze dagelijks buiten werken. Vooral het gezicht, de oren en de nek zijn moeilijk voortdurend te beschermen."

Juist op die plaatsen ontstaan vaak basaalcelcarcinomen en plaveiselcelcarcinomen, de 2 meest voorkomende vormen van huidkanker. De eerste vorm is relatief onschuldig, de tweede vorm kan uitzaaien wanneer de ziekte niet tijdig wordt ontdekt. Zeldzamer, en veel ernstiger, is melanoom, een agressieve vorm van huidkanker die snel kan uitzaaien naar andere lichaamsdelen. Van de circa 1.000 mensen die jaarlijks overlijden aan huidkanker in Nederland, sterven er ongeveer 800 aan melanoom.

Ook sommige binnenwerkers lopen extra risico

Overigens lopen niet alleen buitenwerkers risico's, zegt Baerveldt. Zo komt huidkanker ook relatief vaak voor onder stukadoors. "Die werken weliswaar binnen, maar in een heldere en lichte omgeving waar zeer veel ultraviolet licht binnenkomt dat ook nog eens van alle kanten wordt weerkaatst." Ook lassen, reflectie van licht op witte oppervlakken en werken met chemische stoffen kunnen het risico op huidkanker verhogen.

Daarnaast zijn er toenemende, niet-werkgerelateerde risicofactoren voor het ontstaan van huidkanker, aldus Baerveldt. "We hebben meer zonuren als gevolg van klimaatverandering en de straling van de zon is nu intenser omdat de lucht de laatste jaren schoner is geworden. Ook gaan mensen vaker op vakantie naar zonnige bestemmingen."

Huidkanker geen marginaal gezondheidsprobleem

De cijfers maken duidelijk dat huidkanker geen marginaal gezondheidsprobleem is. Het Integraal Kankercentrum Nederland (IKNL) spreekt van de meest voorkomende en snelst toenemende vorm van kanker in Nederland. Jaarlijks krijgen inmiddels ruim 81.000 Nederlanders de diagnose huidkanker, ruim boven het niveau van 10 jaar geleden. Naar verwachting zet die stijging de komende jaren door.

Volgens schattingen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en de International Labour Organization (ILO) is bijna 1 op de 3 sterfgevallen door niet-melanoom huidkanker het gevolg van beroepsmatige blootstelling aan UV-straling. Wereldwijd is het aantal sterfgevallen dat aan werken in de zon wordt toegeschreven tussen 2000 en 2019 met 88% gestegen. Onderzoekers spreken van 'een grote en groeiende ziektelast' onder buitenwerkers.

Bedrijfsarts Jack van der Gragt ziet dat zowel werknemers als werkgevers de risico's van huidkanker nog vaak onderschatten. Hij houdt zich bezig met voorlichting over en preventie van huidkanker bij Volandis, de organisatie die zich beijvert voor gezond en veilig werken. "Mensen onderschatten de impact van de ziekte, maar de gevolgen kunnen groter zijn dan velen beseffen", zegt hij. "Je gaat misschien niet altijd dood aan huidkanker, maar de impact op je leven en werk kan enorm zijn. Van sommige soorten huidkanker kun je blind worden, bij andere zijn amputaties nodig, bijvoorbeeld van je neus."

Zonveilig werken beter onder de aandacht

Van der Gragt was namens Volandis betrokken bij het convenant Zonvenant van het Huidfonds. Dat moet werkgevers en werknemers helpen om zonveilig werken beter onder de aandacht te brengen. Vanuit dat initiatief werden voorlichtingscampagnes en informatiebijeenkomsten georganiseerd op bouwplaatsen. "Tijdens bijeenkomsten kwam ik medewerkers tegen bij wie je met het blote oog al kon zien dat er iets mis was. Een aantal van hen is daarna ook daadwerkelijk behandeld."

Een belangrijk verschil met veel andere arbeidsrisico's is dat huidkanker zich vaak pas jaren later openbaart. Wie vandaag zonder bescherming op een dak staat, merkt daar morgen meestal niets van. Juist daardoor verdwijnt het gevaar gemakkelijk naar de achtergrond. Maar blootstelling aan schadelijke zonnestralen stapelt zich gedurende een hele loopbaan op. Veel bouwvakkers werken tientallen jaren op daken, steigers, wegen en bouwplaatsen, vaak tijdens de uren waarop de zonkracht het hoogst is.

Cultuur op bouwplaats speelt rol bij houding

Volgens Van der Gragt speelt ook de cultuur op de bouwplaats een rol: "Generaties bouwvakkers groeiden op met het idee dat een bruine huid gezond was. 'Eerst een tomaatje, daarna een chocolaatje' was zo'n beetje het credo. Smeren hoorde daar vroeger niet bij. Vooral werknemers boven de 50 jaar dragen de gevolgen van die houding mee. Velen van hen verbrandden als kind regelmatig en werkten vervolgens tientallen jaren buiten."

Bovendien zijn bouwvakkers veelal doeners die erop gericht zijn een klus te klaren, zegt Van der Gragt. "Een goede vakman wil doorpakken. Bouwvakkers zijn resultaatgericht en denken niet altijd aan gezondheidsrisico's die zich pas jaren later manifesteren." Overigens zag Van der Gragt bij een recent bezoek aan een bouwplaats op een zonnige dag dat de werknemers kleding met lange mouwen droegen. "Bewust, vertelden ze, vanwege de felle zon. Er zit dus zeker ontwikkeling in."

Praktisch toepasbare maatregelen en preventie

De werkgever speelt een cruciale rol bij het voorkomen van huidkanker, aldus Van der Gragt. Want die moet ervoor zorgen dat beschermende maatregelen niet alleen beschikbaar zijn, maar ook praktisch toepasbaar. Moeilijk is dat niet, zegt hij: "Weren, kleren, smeren is het credo. Dus zonwerende maatregelen nemen, bijvoorbeeld met doeken, beschermende kleding aanbieden en smeerpalen met zonnebrandcrème plaatsen op logische plekken. Als dat gebeurt, zie je dat mensen hun gedrag ook aanpassen."

Van der Gragt ziet dat werkgevers vaker investeren in voorlichting, beschermende kleding en gezondheidsprogramma's, terwijl bedrijfsartsen en dermatologen proberen om risico's eerder in beeld te krijgen. Daarin schuilt ook welbegrepen eigenbelang: "Huidkanker is niet alleen een individueel gezondheidsprobleem. Voor werkgevers betekent een diagnose vaak ziekteverzuim, medische behandelingen en soms langdurige uitval van ervaren vakmensen. In een sector die toch al kampt met personeelstekorten is dat een steeds grotere uitdaging."

Grotere bouwbedrijven maken inmiddels werk van preventie van huidkanker, ziet de bedrijfsarts. Zonnebrandcrème is op meer locaties beschikbaar, ze houden voorlichtingscampagnes en wijzen medewerkers actief op de risico's. Maar bij kleinere mkb-bedrijven hangt de vlag er vaak anders bij. "Daar is dikwijls minder capaciteit en kennis aanwezig om een goed preventiebeleid op te zetten."

Ook huidcheck bij preventief medisch onderzoek

Van der Gragt pleit ervoor om bij preventieve gezondheidskeuringen ook altijd naar de huid te kijken. "Zelf doe ik dat al. Zeker als iemand een kale schedel heeft, kijk ik altijd even naar de oorschelpen en de huid. Zie ik iets verdachts, dan stuur ik zo iemand door naar de huisarts."

Ondanks de zorgen is hij voorzichtig optimistisch. Hij ziet parallellen met andere veiligheidsontwikkelingen in de bouw. "Mijn vader had een bouwbedrijf. Toen ik jong was, liep bijna niemand met een helm. Nu vindt iedereen dat normaal. Hetzelfde zie je met gehoorbescherming en stofmaskers. Ik denk dat zonbescherming uiteindelijk ook zo'n vanzelfsprekend onderdeel van veilig werken wordt."

Echte winst zit in structurele preventie

Volgens Baerveldt staat Nederland op een kantelpunt op het gebied van huidkankerpreventie voor buitenwerkers. In Duitsland zijn periodieke controles voor buitenwerkers al verankerd in beleid en regelgeving. Nederland loopt volgens hem nog achter, maar zet nu wel de eerste stappen. Nieuwe pilots binnen de bouwsector, groeiende aandacht van werkgevers en een toenemende maatschappelijke bewustwording laten zien dat het onderwerp eindelijk serieus wordt genomen.

Toch waarschuwt hij dat bewustwording alleen niet voldoende is. De echte winst zit volgens hem in structurele preventie: beter beschermen, slimmer monitoren en risico's persoonlijk in kaart brengen. "We weten al heel lang dat buitenwerk en huidkanker met elkaar samenhangen," zegt hij. "De vraag is niet meer of het een probleem is. De vraag is hoe snel we bereid zijn er iets aan te doen."

Dit artikel verscheen in iets andere vorm op Cobouw.